سوخو 35؛ معرفی، تاریخچه، مشخصات فنی و قابلیت‌های رزمی

سوخو 35 (Su-35) یک جنگنده چندمنظوره برتری هوایی و تهاجمی ساخت شرکت سوخو روسیه است که به‌عنوان یکی از پیشرفته‌ترین جنگنده‌های نسل 4++ شناخته می‌شود. این هواپیما نسخه‌ای ارتقایافته از خانواده سوخو ۲۷ محسوب می‌شود و با بهره‌گیری از موتورهای قدرتمند با قابلیت نازل های متحرک ، رادار پیشرفته، سامانه‌های اویونیک مدرن و توان حمل طیف گسترده‌ای از تسلیحات، برای انجام مأموریت‌های برتری هوایی، رهگیری، حمله به اهداف زمینی و دریایی و پشتیبانی رزمی طراحی شده است.اگرچه Su-35 یک جنگنده نسل پنجم نیست، اما به لطف فناوری‌های پیشرفته، سامانه‌های جنگ الکترونیک، حسگرهای مدرن و عملکرد پروازی فوق‌العاده، از توان رزمی بسیار بالایی برخوردار است و در میان قدرتمندترین جنگنده‌های عملیاتی جهان جای می‌گیرد. این ویژگی‌ها باعث شده‌اند سوخو ۳۵ به‌عنوان یکی از مهم‌ترین رقبای جنگنده‌های غربی مانند F-15EX، یوروفایتر تایفون و رافال شناخته شود.

پیشینه  طراحی پلتفرم فلانکر (su-27)

داستان ساخت سوخو-۲۷ به اواخر دهه ۱۹۶۰ و دوران جنگ سرد برمی‌گردد. در آن زمان، اتحاد جماهیر شوروی با ورود جنگنده‌های نسل چهارم آمریکا، به‌ویژه اف-۱۵ ایگل، روبه‌رو شد. این جنگنده‌ها برد زیاد، قدرت حمل تسلیحات بالا و مانورپذیری خوبی داشتند و می‌توانستند برتری هوایی آمریکا را تقویت کنند. به همین دلیل، دفتر طراحی سوخو مأمور شد یک جنگنده رهگیر دوربرد برای مقابله با این تهدید طراحی کند.توسعه این هواپیما چندین سال طول کشید. نخستین نمونه آزمایشی با نام T-10 در سال ۱۹۷۷ پرواز کرد، اما آزمایش‌ها نشان داد که این طرح از نظر آیرودینامیکی و سازه‌ای مشکلات مهمی دارد. به همین دلیل، سوخو بخش زیادی از هواپیما را دوباره طراحی کرد. نتیجه این بازطراحی، نسخه نهایی سوخو-۲۷ بود که نخستین پرواز خود را در سال ۱۹۸۱ انجام داد و از سال ۱۹۸۲ وارد خط تولید شد.

طراحی سوخو-۲۷ بر پایه یک بدنه آیرودینامیکی یکپارچه انجام شد؛ به این معنی که بدنه و بال‌ها به صورت هماهنگ طراحی شده‌اند و خود بدنه نیز در تولید نیروی برآ نقش مهمی دارد. این ویژگی باعث شد هواپیما علاوه بر کاهش مقاومت هوا، چابکی بیشتری نیز داشته باشد. سوخو-۲۷ حدود ۲۱.۹ متر طول، ۱۵.۳ متر دهانه بال و ۶۲.۰۴ متر مربع مساحت بال دارد. بخش عمده سازه آن از آلیاژهای آلومینیوم ساخته شده است، اما در قسمت‌هایی که فشار و دمای بالایی را تحمل می‌کنند، مانند اطراف موتورها، از تیتانیوم استفاده شده است. این طراحی به هواپیما اجازه می‌دهد با حداکثر وزن برخاستی حدود ۳۰ تا ۳۳ تن نیز عملکرد مناسبی داشته باشد.سوخو-۲۷ از ابتدا برای دفاع از آسمان شوروی طراحی شده بود. مأموریت اصلی آن رهگیری و نابود کردن جنگنده‌ها و بمب‌افکن‌های دشمن پیش از رسیدن به مرزهای شوروی بود. به همین دلیل، این هواپیما به ۹۴۰۰ کیلوگرم سوخت داخلی مجهز شد و بدون نیاز به مخازن سوخت خارجی می‌توانست مسافت زیادی را طی کند و برای مدت طولانی در مناطق مرزی یا دور از پایگاه گشت‌زنی کند.نیروی پیشران سوخو-۲۷ را دو موتور توربوفن Saturn AL-31F تأمین می‌کنند. هر موتور در حالت پس‌سوز حدود ۱۲۲.۶ کیلونیوتن (۲۷٬۵۶۰ پاوند) رانش تولید می‌کند. این توان بالا باعث می‌شود نسبت رانش به وزن هواپیما در حالت معمول پروازی بیشتر از یک باشد؛ یعنی موتورهای هواپیما رانشی بیشتر از وزن آن تولید می‌کنند. به همین دلیل، سوخو-۲۷ شتاب‌گیری بسیار خوبی دارد، می‌تواند سریع ارتفاع بگیرد و در نبردهای هوایی مانورهای سنگینی انجام دهد. ترکیب این موتورها با بدنه آیرودینامیکی و سامانه کنترل پرواز با سیم (Fly-By-Wire) یکی از مهم‌ترین دلایل مانورپذیری بالای این جنگنده به شمار می‌رود.

در اوایل دهه ۲۰۰۰، برنامه ساخت جنگنده نسل پنجم سوخو-۵۷ با تأخیر روبه‌رو شد. در همین زمان، جنگنده‌های مدرن غربی مانند یوروفایتر تایفون و داسو رافال وارد خدمت شده بودند و فاصله فناوری میان روسیه و کشورهای ناتو بیشتر شده بود. به همین دلیل، شرکت سوخو در سال ۲۰۰۳ توسعه نسخه جدیدی از خانواده فلانکر را با نام Su-35S آغاز کرد. هدف از این پروژه، ساخت یک جنگنده نسل ۴++ بود که تا زمان ورود سوخو-۵۷ بتواند با پیشرفته‌ترین جنگنده‌های غربی رقابت کند. نخستین نمونه این هواپیما در ۱۹ فوریه ۲۰۰۸ اولین پرواز خود را انجام داد.در Su-35S تغییرات زیادی نسبت به نسخه‌های قبلی ایجاد شد. یکی از مهم‌ترین آن‌ها حذف بالچه‌های جلویی (کانارد) بود. مهندسان سوخو با استفاده از سامانه کنترل پرواز دیجیتال KSU-35 و موتورهایی با نازل تغییر بردار رانش، توانستند بدون استفاده از کاناردها همان مانورپذیری بالا را حفظ کنند. همچنین ترمز هوایی پشت بدنه نیز حذف شد و وظیفه آن به سکان‌های عمودی واگذار شد. این تغییرات علاوه بر ساده‌تر شدن سازه، باعث کاهش سطح مقطع راداری هواپیما نیز شد که برآورد می‌شود به حدود ۱ تا ۳ متر مربع رسیده باشد.بدنه Su-35S نیز تقویت شد تا عمر مفید بیشتری داشته باشد. عمر سازه از حدود ۲ هزار ساعت پرواز در مدل‌های قدیمی به حدود ۶ هزار ساعت، معادل نزدیک به ۳۰ سال خدمت، افزایش پیدا کرد. فاصله بین تعمیرات اساسی نیز به حدود ۱۵۰۰ ساعت رسید. استفاده بیشتر از آلیاژهای تیتانیوم و مواد کامپوزیتی باعث شد استحکام هواپیما افزایش پیدا کند. وزن خالی آن حدود ۱۹ هزار کیلوگرم، وزن معمول برخاست حدود ۲۵٬۳۰۰ کیلوگرم و حداکثر وزن برخاست حدود ۳۴٬۵۰۰ کیلوگرم است که در برخی شرایط می‌تواند به حدود ۳۸٬۸۰۰ کیلوگرم نیز برسد.

سوخو-۳۵ نسبت به مدل‌های قبلی سوخت بیشتری نیز حمل می‌کند. ظرفیت سوخت داخلی آن به حدود ۱۱٬۵۰۰ کیلوگرم رسیده است که بردی نزدیک به ۳۶۰۰ کیلومتر را فراهم می‌کند. با نصب دو مخزن سوخت خارجی، این برد به حدود ۴۵۰۰ کیلومتر افزایش می‌یابد. همچنین یک لوله سوخت‌گیری هوایی در سمت چپ دماغه نصب شده است تا هواپیما بتواند در مأموریت‌های طولانی نیز سوخت‌گیری کرده و مدت بیشتری در آسمان باقی بماند.

در بخش تسلیحات نیز ظرفیت حمل سلاح افزایش یافته است. سوخو-۳۵ در حالت استاندارد ۱۲ جایگاه حمل سلاح دارد و در برخی نمونه‌ها این تعداد به ۱۴ جایگاه می‌رسد. این جنگنده می‌تواند تا ۸ هزار کیلوگرم انواع موشک و بمب را حمل کند. همچنین سازه آن برای تحمل فشار مانورهای سنگین تا ۹ جی مثبت و ۳ جی منفی طراحی شده است.

معماری آیرودینامیک و پیشرانه؛ موتورهای Saturn 117S

جنگنده Su-35S به دو دستگاه موتور توربوفن با جریان کنارگذر پایین مدل Saturn AL-41F1S (کد ۱۱۷S) مجهز است که بر اساس موتورهای AL-31F و با فناوری‌های پروژه سوخو-۵۷ ساخته شده‌اند. قطر فن ورودی موتور به ۹۳۲ میلی‌متر رسیده و جریان هوای عبوری از آن ۱۱۶ تا ۱۱۸ کیلوگرم بر ثانیه است. مشخصات رانش این موتورها به شرح زیر است:

• رانش خشک (بدون پس‌سوز): هر موتور ۸۶.۲۷ کیلونیوتن (۱۹۴۰۰ پاوند) و در مجموع ۱۷۲.۵۴ کیلونیوتن.

• رانش با پس‌سوز: هر موتور ۱۴۲.۹۷ کیلونیوتن (۳۲۰۰۰ پاوند) و در مجموع ۲۸۵.۹۴ کیلونیوتن (۶۴۰۰۰ پاوند).

• حالت اضطراری: برای مدت کوتاه می‌تواند تا ۱۴۷ کیلونیوتن (۳۳۰۰۰ پاوند) رانش تولید کند.

این ارقام نشان‌دهنده افزایش ۱۶ درصدی قدرت نسبت به موتورهای قدیمی است. عمر مفید این موتورها به ۴۰۰۰ ساعت پروازی و فواصل تعمیرات اساسی آن‌ها به ۱۰۰۰ ساعت رسیده است.

یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های موتور AL-41F1S که با نام 117S نیز شناخته می‌شود، استفاده از نازل‌های تغییر بردار رانش است. این نازل‌ها می‌توانند تا ۱۵ درجه به سمت بالا یا پایین حرکت کنند و با تغییر جهت خروج گازهای موتور، مسیر رانش را عوض کنند. همچنین محور حرکت دو نازل با زاویه ۳۲ درجه نسبت به یکدیگر قرار گرفته است. این طراحی به سامانه کنترل پرواز اجازه می‌دهد با حرکت هماهنگ یا مستقل هر نازل، نیروی لازم برای کنترل هواپیما را حتی در سرعت‌های بسیار پایین ایجاد کند.به کمک این سامانه، سوخو-۳۵ می‌تواند مانورهایی انجام دهد که برای بیشتر جنگنده‌های معمولی امکان‌پذیر نیست. این هواپیما حتی در زاویه‌های حمله بسیار بالا نیز کنترل خود را حفظ می‌کند و خلبان می‌تواند بدون از دست دادن پایداری، به مانور ادامه دهد.نازل‌های متحرک موتور به سامانه کنترل پرواز دیجیتال KSU-35 متصل هستند و خلبان نیازی به کنترل جداگانه آن‌ها ندارد. رایانه پرواز با توجه به فرمان خلبان، به‌طور هم‌زمان زاویه سطوح کنترلی و نازل‌های موتور را تنظیم می‌کند تا بهترین عملکرد و بیشترین مانورپذیری به دست آید.در سرعت‌های پایین یا زاویه‌های حمله بسیار زیاد، بال‌ها دیگر مانند حالت عادی نیروی برآ و کنترل کافی تولید نمی‌کنند. در چنین شرایطی، سامانه تغییر بردار رانش با تغییر جهت رانش موتور، کنترل هواپیما را حفظ می‌کند. به همین دلیل، سوخو-۳۵ می‌تواند مانورهای بسیار سنگینی را انجام دهد و همچنان تحت کنترل خلبان باقی بماند. این قابلیت یکی از مهم‌ترین برتری‌های سوخو-۳۵ در نبردهای هوایی نزدیک محسوب می‌شود.

با نسبت رانش به وزن ۱.۱۵ در وزن رزمی نرمال، سوخو-۳۵ می‌تواند مانورهایی را انجام دهد که برای جنگنده‌های معمولی باعث سقوط می‌شود:

• مانور کبرا پوگاچف: زاویه حمله به بیش از ۱۱۰ درجه می‌رسد (دم جلوتر از دماغه قرار می‌گیرد) و بدون از دست رفتن ارتفاع به حالت افقی برمی‌گردد.

• مانور کولبیت: هواپیما یک حلقه کامل با شعاع بسیار کوچک به اندازه طول بدنه خود حول محور عرضی می‌زند.

• چرخش هلی‌کوپتری: هواپیما در سرعت صفر، در حالی که دماغه رو به آسمان است، به دور خود در صفحه افقی می‌چرخد.

این موتورها توانایی دست‌یابی به سرعت کروز مافوق‌صوتی بدون پس‌سوز (ماخ ۱.۱ تا ۱.۲) را در پیکربندی سبک دارند. حداکثر سرعت هواپیما با پس‌سوز در ارتفاع بالا ماخ ۲.۲۵ (۲۴۰۰ کیلومتر بر ساعت) و در سطح دریا ۱۴۰۰ کیلومتر بر ساعت است. سقف پرواز عملیاتی آن ۱۹۰۰۰ متر (۶۲۳۰۰ پا) و نرخ صعود اولیه آن بیش از ۲۸۰ متر بر ثانیه است.

.این جنگنده با ترکیب آیرودینامیک فوق‌مانورپذیر، رادار قدرتمند Irbis-E (با توانایی رهگیری ۳۰ هدف همزمان)، سیستم جستجوی فروسرخ OLS-35 و موشک‌های فوق دوربرد مانند R-37M (با برد ۳۰۰ کیلومتر) و R-77-1، به عنوان یک پدافند هوایی متحرک عمل می‌کند..

رادار قدرتمند Irbis-E (PESA)

جنگنده سوخو-۳۵اس به یک سامانه راداری چندمنظوره آرایه فازی غیرفعال (PESA) مدل Sh135 مجهز است که بخش اصلی آن را رادار N035 ایربیس-ای (Irbis-E) تشکیل می‌دهد. این رادار توسط مؤسسه طراحی ابزار تیخومیروف (NIIP) توسعه یافته و یکی از قدرتمندترین رادارهای عملیاتی نصب‌شده روی جنگنده‌های نسل 4++ به شمار می‌رود. طراحی ایربیس-ای بر پایه رادار N011M بارس، که در جنگنده‌های سوخو-۳۰MKI به کار رفته بود، انجام شد، اما از نظر توان خروجی، پهنای باند، سرعت پردازش داده‌ها و قابلیت‌های عملیاتی به طور گسترده ارتقا یافت.رادار Irbis-E از یک آنتن آرایه فازی غیرفعال با قطر ۹۰۰ میلی‌متر بهره می‌برد که از ۱۷۷۲ المان تشکیل شده است. برخلاف رادارهای آرایه فازی فعال (AESA)، که هر المان آن دارای فرستنده و گیرنده مستقل است، در رادارهای PESA تمام انرژی رادار توسط یک فرستنده مرکزی تولید شده و سپس میان همه المان‌های آنتن توزیع می‌شود. وظیفه تولید این انرژی بر عهده یک لوله موج‌سافر دوقلو (TWT) با نام Chelnok است. استفاده از این سامانه باعث شده ایربیس-ای توان خروجی بسیار بالایی داشته باشد و اهداف را در فواصل طولانی شناسایی کند، هرچند در زمینه مقاومت در برابر جنگ الکترونیک و انعطاف‌پذیری عملیاتی، به سطح رادارهای مدرن AESA نمی‌رسد.توان خروجی متوسط این رادار حدود ۵,۰۰۰ وات و توان خروجی اوج آن ۲۰,۰۰۰ وات است. این افزایش توان نسبت به رادار بارس، که توان اوج آن حدود ۴.۵ تا ۵ کیلووات بود، برد کشف و توانایی رهگیری اهداف را به شکل قابل توجهی افزایش داده است. ایربیس-ای در باند فرکانسی X (۸ تا ۱۲ گیگاهرتز) فعالیت می‌کند.

از نظر توان کشف اهداف هوایی، این رادار می‌تواند اهدافی با سطح مقطع راداری ۳ متر مربع را در شرایط ایده‌آل و از روبه‌رو تا فاصله ۳۵۰ تا ۴۰۰ کیلومتر شناسایی کند. همچنین اهداف پنهان‌کار با سطح مقطع راداری حدود ۰.۰۱ متر مربع را تا فاصله تقریبی ۹۰ کیلومتر کشف می‌کند. در حالت اسکن باریک نیز برد کشف برای اهداف استاندارد به حدود ۴۰۰ کیلومتر می‌رسد.رادار Irbis-E قادر است به طور هم‌زمان ۳۰ هدف هوایی را رهگیری کند و از میان آن‌ها، ۸ هدف را برای درگیری انتخاب کند. هنگام استفاده از موشک‌های مجهز به جستجوگر راداری فعال مانند R-77-1 و R-37M، جنگنده می‌تواند به طور هم‌زمان با ۸ هدف درگیر شود. در مقابل، هنگام استفاده از موشک‌های هدایت راداری نیمه‌فعال خانواده R-27، تعداد اهداف قابل درگیری کمتر است، زیرا این موشک‌ها تا لحظه اصابت به تابش مداوم رادار هواپیما نیاز دارند.علاوه بر مأموریت‌های هوا به هوا، Irbis-E قابلیت اجرای مأموریت‌های هوا به سطح و هوا به دریا را نیز دارد. این رادار با استفاده از حالت روزنه ساختگی (SAR) می‌تواند نقشه‌هایی با وضوح بالا از سطح زمین تهیه کرده و اهداف زمینی و دریایی را شناسایی کند. بر اساس اطلاعات منتشرشده، یک ناو هواپیمابر را تا فاصله حدود ۴۰۰ کیلومتر، یک پل بزرگ را در حدود ۱۵۰ کیلومتر و یک خودروی زرهی یا تانک را تا حدود ۵۰ کیلومتر شناسایی و رهگیری می‌کند.ایربیس-ای همچنین از قابلیت «نگاه به پایین، شلیک به پایین» (Look-down/Shoot-down) بهره می‌برد. سامانه پردازش سیگنال آن بازتاب‌های ناشی از سطح زمین یا دریا را حذف می‌کند و به سوخو-۳۵ اجازه می‌دهد اهدافی را که در ارتفاع بسیار پایین پرواز می‌کنند، شناسایی و رهگیری کند.با وجود این توانایی‌ها، رادارهای PESA در مقایسه با رادارهای AESA یک محدودیت مهم دارند. از آنجا که تمام توان رادار توسط یک فرستنده مرکزی تولید می‌شود، انرژی الکترومغناطیسی بیشتری در محیط منتشر می‌کنند و ردپای الکترومغناطیسی بزرگ‌تری دارند. در نتیجه، سامانه‌های هشدار راداری و تجهیزات جنگ الکترونیک پیشرفته، نسبت به رادارهای AESA آسان‌تر می‌توانند محل تقریبی هواپیما را شناسایی کرده و اقدامات مقابله‌ای مناسب را انجام دهند.

سامانه جستجو و ردیابی فروسرخ (OLS-35)

برای کاهش وابستگی به رادار و کاهش احتمال آشکار شدن موقعیت هواپیما، سوخو-۳۵اس به سامانه جستجو و ردگیری فروسرخ OLS-35 مجهز شده است. این سامانه در جلوی کابین و کمی متمایل به سمت راست دماغه نصب شده و به جنگنده امکان می‌دهد بدون انتشار امواج راداری، اهداف هوایی و زمینی را شناسایی، رهگیری و روی آن‌ها قفل کند.سامانه OLS-35 مجموعه‌ای از چند حسگر را در یک محفظه واحد ترکیب کرده است. این مجموعه شامل حسگر جستجو و ردگیری فروسرخ (IRST)، دوربین تلویزیونی با بزرگ‌نمایی بالا، فاصله‌یاب لیزری و نشانه‌گذار لیزری است. ترکیب این تجهیزات به خدمه اجازه می‌دهد اهداف را در شرایط مختلف شناسایی کرده و بدون اتکا به رادار، اطلاعات لازم برای رهگیری یا حمله را به دست آورند.مهم‌ترین مزیت OLS-35 امکان اجرای مأموریت در حالت «سکوت راداری» است. در این وضعیت، جنگنده هیچ موج راداری منتشر نمی‌کند و در نتیجه سامانه‌های هشدار راداری و تجهیزات جنگ الکترونیک دشمن به‌سختی می‌توانند حضور آن را تشخیص دهند. این قابلیت به سوخو-۳۵ اجازه می‌دهد در بسیاری از مأموریت‌ها تا فاصله مناسب به هدف نزدیک شود و بدون آشکار شدن موقعیت خود، حمله را آغاز کند.

مشخصات عملکردی سامانه OLS-35 عبارت‌اند از:

برد کشف هدف هوایی از بخش عقب (با استفاده از حرارت خروجی موتور یا پس‌سوز): تا ۹۰ کیلومتر

برد کشف هدف هوایی از بخش جلو (با استفاده از گرمای ناشی از اصطکاک بدنه با هوا): تا ۳۵ کیلومتر

دقت زاویه‌ای ردیابی هدف: کمتر از ۵ دقیقه قوسی

بازه اسکن سامانه: ۶۰± درجه در راستای افقی و ۱۵- تا ۶۰+ درجه در راستای عمودی

این سامانه می‌تواند به طور هم‌زمان ۴ هدف هوایی را در حالت فروسرخ رهگیری کند. اطلاعات به دست آمده مستقیماً روی نمایشگر سربالا یا نمایشگرهای چندمنظوره کابین نمایش داده می‌شود. فاصله‌یاب لیزری OLS-35 نیز توانایی اندازه‌گیری فاصله اهداف هوایی را تا ۲۰ کیلومتر و اهداف زمینی را تا ۳۰ کیلومتر دارد. علاوه بر این، نشانه‌گذار لیزری سامانه می‌تواند برای هدایت مهمات هدایت لیزری مانند بمب‌های KAB-500L و موشک‌های هوا به سطح مجهز به جستجوگر لیزری مورد استفاده قرار گیرد.در نبردهای هوایی، OLS-35 نقش مهمی در کشف اهداف بدون استفاده از رادار ایفا می‌کند. هرچند جنگنده‌های پنهان‌کار برای کاهش بازتاب امواج راداری طراحی شده‌اند، اما همچنان هنگام پرواز گرما تولید می‌کنند. حرارت خروجی موتور، گرم شدن لبه‌های حمله بال و اصطکاک بدنه با هوا، همگی منابع تابش فروسرخ هستند که توسط این سامانه قابل شناسایی‌اند.

پس از کشف و رهگیری هدف، خلبان می‌تواند موشک‌های فروسرخ مانند R-27ET یا R-74M را بدون روشن کردن رادار Irbis-E شلیک کندبا وجود این مزایا، عملکرد OLS-35 به شرایط جوی وابسته است. ابرهای متراکم، باران شدید، مه، گردوغبار و رطوبت زیاد بخشی از تابش فروسرخ را جذب یا پراکنده می‌کنند و در نتیجه برد کشف و دقت سامانه کاهش می‌یابد. به همین دلیل، کارایی این سامانه در شرایط نامساعد جوی نسبت به هوای صاف کمتر است و معمولاً در کنار رادار Irbis-E و سایر حسگرهای هواپیما به صورت مکمل مورد استفاده قرار می‌گیرد.

تسلیحات سوخو-۳۵؛ از موشک‌های هوا به هوا تا سلاح‌های هوا به سطح

سوخو-۳۵اس از نظر حمل تسلیحات یکی از قدرتمندترین جنگنده‌های نسل 4++ به شمار می‌رود. این هواپیما به ۱۲ جایگاه استاندارد حمل سلاح مجهز است که در برخی آرایش‌ها، با نصب غلاف‌های جنگ الکترونیک در نوک بال، تعداد آن‌ها به ۱۴ جایگاه می‌رسد. حداکثر ظرفیت حمل تسلیحات نیز به ۸۰۰۰ کیلوگرم می‌رسد.این ظرفیت بالا به سوخو-۳۵ اجازه می‌دهد تا متناسب با نوع مأموریت، ترکیب‌های مختلفی از موشک‌های هوا به هوا، هوا به سطح و هوا به دریا را حمل کند. در مأموریت‌های برتری هوایی، معمولاً بخش عمده این ظرفیت به موشک‌های دوربرد و میان‌برد اختصاص داده می‌شود، اما در مأموریت‌های تهاجمی می‌تواند هم‌زمان انواع بمب‌ها، موشک‌های هدایت‌شونده و تسلیحات دورایستا را نیز با خود حمل کند.

سلاح اصلی سوخو-۳۵ در نبردهای میان‌برد و دوربرد، موشک هوا به هوای هدایت راداری فعال خانواده R-77 و به‌ویژه نسخه مدرن شده آن یعنی R-77-1 است. موشک R-77-1 دارای مشخصات فنی زیر است:

• وزن کل موشک: ۱۹۰ کیلوگرم

• وزن کلاهک جنگی: ۲۲.۵ کیلوگرم (از نوع ترکش‌شونده با فیوز مجاورتی لیزری)

• برد مؤثر شلیک (در ارتفاع بالا): تا ۱۱۰ کیلومتر

• حداکثر سرعت موشک: ماخ ۴

این موشک از بالچه‌های مشبک منحصربه‌فرد در بخش انتهایی (Grid Fins) استفاده می‌کند که نیروی پسا را کاهش داده و چابکی بالایی تا شتاب ۴۰ جی را در فاز نهایی پرواز برای قفل روی هدف فراهم می‌کند. سیستم هدایت R-77-1 ترکیبی از هدایت اینرسیایی در فاز اولیه پرواز با تصحیح مسیر از طریق ارتباط با جنگنده، و سنسور راداری فعال در فاز نهایی (۲۰ کیلومتر آخر) است. این قابلیت به سوخو-۳۵ توانایی شلیک کن فراموش کن را می‌دهد.

در کنار موشک‌های میان‌برد، مهم‌ترین سلاح دوربرد سوخو-۳۵ موشک هوا به هوای R-37M است. این موشک برای درگیری با اهدافی در فاصله بسیار دور طراحی شده و یکی از دوربردترین موشک‌های هوا به هوای عملیاتی جهان به شمار می‌رود. سوخو-۳۵ با استفاده از رادار Irbis-E می‌تواند از این موشک برای حمله به هواپیماهای پشتیبانی، هواپیماهای هشدار زودهنگام، تانکرهای سوخت‌رسان و حتی جنگنده‌های دشمن در فواصل بسیار زیاد استفاده کند.

مشخصات موشک R-37M به شرح زیر است:

• وزن کل موشک: ۵۱۰ کیلوگرم

• وزن کلاهک: ۶۰ کیلوگرم (سر جنگی شدیدالنفجار/ترکش‌شونده)

• برد عملیاتی بیشینه: بین ۲۰۰ تا ۳۰۰ کیلومتر (در برخی شرایط تا ۳۵۰ کیلومتر)

• سرعت بیشینه: ماخ ۶ (ورود به قلمرو فرابصری یا هایپرسونیک)

• سقف پرواز درگیری: تا ۲۵۰۰۰ متر

سوخو-۳۵ می‌تواند حداکثر ۴ فروند موشک R-37M را در جایگاه‌های زیر بدنه و ریشه بال‌ها حمل کند. این موشک معمولاً از ارتفاع و سرعت زیاد شلیک می‌شود تا بیشترین برد ممکن را به دست آورد. پس از پرتاب، R-37M ابتدا به ارتفاع بسیار بالا صعود می‌کند و سپس با سرعتی در حدود ۶ ماخ به سمت هدف شیرجه می‌زند. در مرحله پایانی نیز جستجوگر راداری فعال آن روشن شده و به طور مستقل روی هدف قفل می‌کند.

سوخو-۳۵ علاوه بر موشک‌های دوربرد، برای نبردهای نزدیک نیز به موشک فروسرخ R-74M مجهز است. این موشک که نسخه ارتقایافته R-73 محسوب می‌شود، تا حدود ۴۰ کیلومتر برد دارد و می‌تواند اهدافی را که تا ۶۰ درجه از محور دماغه هواپیما فاصله دارند، رهگیری کند. همچنین این موشک با سامانه نشانه‌روی نصب‌شده روی کلاه خلبان هماهنگ است و به خلبان اجازه می‌دهد تنها با نگاه کردن به سمت هدف، روی آن قفل کرده و موشک را شلیک کند.

اگرچه هدف اولیه سوخو-۳۵ مأموریت‌های برتری هوایی بوده، اما این هواپیما به یک جنگنده چندمنظوره با توانایی حمل تسلیحات دورایستای هوا به سطح تبدیل شده است. یکی از مهم‌ترین مأموریت‌های تعریف‌شده برای این جنگنده، مأموریت سرکوب و نابودی پدافند هوایی دشمن (SEAD/DEAD) است که با موشک‌های ضد رادار خانواده Kh-31 انجام می‌شود.

سلاح تخصصی سوخو-۳۵ در این حوزه، موشک کروز ضد تابش پیشرفته Kh-31PD است. مشخصات عملیاتی این موشک ضد رادار عبارتند از:

• وزن کل موشک: ۷۱۵ کیلوگرم

• وزن کلاهک جنگی: ۱۱۰ کیلوگرم (ماده منفجره ترکش‌شونده نفوذکننده)

• برد عملیاتی بیشینه: تا ۲۵۰ کیلومتر (در صورت شلیک از ارتفاع ۱۵۰۰۰ متری)

• سرعت بیشینه پروازی: ماخ ۳

موشک Kh-31PD از یک سیستم پیشران دومرحله‌ای شامل یک بوستر سوخت جامد اولیه و یک موتور رم‌جت اصلی استفاده می‌کند که ۴ ورودی هوای بیضی‌شکل روی بدنه موشک نشان‌دهنده این فناوری است. این پیشران رم‌جت سرعت بالایی به موشک می‌دهد، به طوری که پس از کشف فرستنده‌های راداری پدافند هوایی دشمن توسط سیستم هشدار راداری سوخو-۳۵، موشک شلیک شده و در کمتر از چند دقیقه مسافت را طی می‌کند تا به رادار دشمن فرصت خاموش شدن یا جابجایی ندهد. سنسور جستجوگر پسیو راداری این موشک توانایی تغییر فرکانس و قفل روی انواع رادارهای غربی در باندهای فرکانسی مختلف را دارد و در صورت خاموش شدن رادار هدف نیز با تکیه بر سیستم هدایت اینرسیایی داخلی، به سمت آخرین مختصات ثبت‌شده حرکت می‌کند. برای مأموریت‌های ضد کشتی، سوخو-۳۵ نسخه تهاجم دریایی این موشک یعنی Kh-31AD را حمل می‌کند که مجهز به جستجوگر راداری فعال است و توانایی انهدام شناورهای جنگی تا وزن ۴۵۰۰ تن را از فاصله ۱۶۰ کیلومتری دارد.

برای حملات دقیق دورایستا علیه اهداف ثابت و متحرک زمینی، پناهگاه‌های بتنی، پل‌ها و زاغه‌های مهمات، سوخو-۳۵ به موشک کروز هوا به زمین سنگین خانواده Kh-59 و به‌ویژه نسخه مدرن Kh-59MK2 مجهز شده است. بدنه این موشک برخلاف نسخه‌های قدیمی استوانه‌ای نیست، بلکه دارای مقطع مربعی‌شکل با خواص رادارگریزی است . مشخصات موشک Kh-59MK2 به شرح زیر است:

• وزن کل موشک: ۹۰۰ کیلوگرم

• وزن کلاهک: ۳۲۰ کیلوگرم (نفوذکننده یا خوشه‌ای)

• برد عملیاتی تایید شده: ۲۸۵ تا ۳۰۰ کیلومتر (نسخه صادراتی محدود به ۲۹۰ کیلومتر)

• سرعت پروازی: ماخ ۰.۸ تا ۰.۹ (کروز مادون صوت)

• موتور پیشرانه: یک موتور توربوفن کوچک (Saturn 36MT) تعبیه‌شده در بخش انتهایی بدنه

موشک Kh-59MK2 از یک سامانه هدایت ترکیبی بهره می‌برد که شامل ناوبری اینرسیایی، سامانه ماهواره‌ای GLONASS و سامانه تطبیق تصویر دیجیتال در مرحله پایانی پرواز است. این موشک در بیشتر مسیر خود در ارتفاع بسیار پایین، حدود ۷ تا ۱۵ متر از سطح زمین یا دریا، پرواز می‌کند. ارتفاع پرواز به کمک رادار ارتفاع‌سنج به طور پیوسته تنظیم می‌شود تا موشک از دید رادارهای پدافندی دور بماند و احتمال رهگیری آن کاهش پیدا کند. همچنین کلاهک ۳۲۰ کیلوگرمی آن قدرت کافی برای انهدام اهداف مهمی مانند مراکز فرماندهی، انبارهای مهمات، پل‌ها و تأسیسات نظامی را فراهم می‌کند.

سوخو-۳۵ علاوه بر موشک‌های هدایت‌شونده، توانایی حمل انواع بمب‌های هدایت دقیق را نیز دارد. از جمله این تسلیحات می‌توان به بمب‌های هدایت ماهواره‌ای KAB-500S-E و بمب‌های هدایت لیزری KAB-1500LG-F اشاره کرد. این جنگنده همچنین قادر است بمب‌های سقوط آزاد خانواده FAB-250 و FAB-500 را با کیت هدایت و بال جمع‌شونده UMPK حمل کند. این کیت‌ها بمب‌های معمولی را به بمب‌های هدایت‌شونده دورایستا تبدیل می‌کنند و به هواپیما اجازه می‌دهند آن‌ها را از فاصله حدود ۶۰ تا ۷۰ کیلومتری رها کند، بدون آنکه وارد محدوده خطر سامانه‌های پدافندی دشمن شود.

در کنار این تسلیحات، سوخو-۳۵ به یک توپ ۳۰ میلی‌متری GSh-30-1 نیز مجهز است که در ریشه بال سمت راست نصب شده است. این توپ با وزن ۴۶ کیلوگرم، نرخ آتش حدود ۱۵۰۰ گلوله در دقیقه و ۱۵۰ تیر مهمات، برای نبردهای هوایی نزدیک و حمله به اهداف زمینی سبک به کار می‌رود.

کارنامه رزمی واقعی؛ از آسمان سوریه تا نبردهای هوایی نوین

نخستین حضور رزمی و عملیاتی جنگنده سوخو-۳۵اس در خارج از مرزهای روسیه در ژانویه سال ۲۰۱۶ میلادی اتفاق افتاد. این اعزام در پی سرنگونی یک فروند بمب‌افکن سوخو-۲۴ام روسیه توسط یک فروند جنگنده اف-۱۶ ترکیه در نوامبر ۲۰۱۵ صورت گرفت. روسیه برای جلوگیری از تکرار چنین حوادثی و حفظ امنیت بمب‌افکن‌های خود، ۴ فروند جنگنده سوخو-۳۵اس را به پایگاه هوایی حمیمیم در سوریه اعزام کرد. این تعداد تا پایان سال ۲۰۱۶ و ۲۰۱۷ به حدود ۸ تا ۱۲ فروند افزایش یافت.

در طول این جنگ، سوخو-۳۵اس به عنوان هواپیمای اصلی ایجاد برتری هوایی عمل کرد. وظیفه اصلی تعریف شده برای این جنگنده‌ها، اسکورت بمب‌افکن‌های تاکتیکی سوخو-۲۴ و سوخو-۳۴ و همچنین بمب‌افکن‌های راهبردی توپولف-۹۵ در جریان عملیات‌های آن‌ها بود. سوخو-۳۵ در این مأموریت‌ها معمولاً با پیکربندی رزمی کامل هوا به هوا شامل دو فروند موشک راداری نیمه‌فعال R-27ER، دو فروند موشک راداری فعال R-77-1 و دو فروند موشک فروسرخ رزم نزدیک R-73 یا R-74M به همراه غلاف‌های جنگ الکترونیک Khibiny-M در نوک بال‌ها پرواز می‌کرد.

رسانه‌های روسی در چند نوبت مدعی شدند که سامانه OLS-35 توانسته بدون استفاده از رادار، جنگنده‌های F-22 را در فاصله‌های نزدیک شناسایی و رهگیری کند. هرچند جزئیات این ادعاها به طور مستقل تأیید نشده است، اما این گزارش‌ها نشان می‌دهد که روسیه نقش مهمی برای سامانه‌های فروسرخ پسیو در مقابله با جنگنده‌های پنهان‌کار قائل است؛ سامانه‌هایی که بدون انتشار امواج راداری، امکان شناسایی و رهگیری اهداف را فراهم می‌کنند.

همچنین، این جنگنده مأموریت‌های ثانویه هوا به سطح را با پرتاب بمب‌های هدایت‌شونده ماهواره‌ای KAB-500S-E و موشک‌های تاکتیکی اجرا کرد تا عملکرد سیستم ناوبری گلوناس آن در شرایط کویری و تحت تاثیر اقدامات متقابل الکترونیکی ارزیابی شود. بیش از ۱۰۰۰ سورتی پرواز عملیاتی توسط ناوگان سوخو-۳۵ در سوریه تا سال ۲۰۱۹ ثبت شد که نرخ آمادگی رزمی این پلتفرم در این دوره بالای ۸۰ تا ۸۵ درصد گزارش گردید. این حضور، درس‌های مهندسی مهمی برای رفع نواقص نرم‌افزاری رادار و موتور در محیط‌های با گرد و غبار بالا به همراه داشت.

با آغاز جنگ روسیه و اوکراین در سال ۲۰۲۲، سوخو-۳۵اس وارد یکی از پیچیده‌ترین نبردهای هوایی چند دهه اخیر شد. این جنگنده به عنوان یکی از اصلی‌ترین هواپیماهای برتری هوایی روسیه، وظیفه گشت‌زنی رزمی، اسکورت جنگنده‌های تهاجمی، رهگیری هواگردهای دشمن و پشتیبانی از عملیات سرکوب پدافند هوایی را بر عهده داشت.

در ماه‌های نخست جنگ، سوخو-۳۵ها معمولاً در ارتفاعات بالا گشت‌زنی می‌کردند و با استفاده از رادار Irbis-E تلاش می‌کردند جنگنده‌های اوکراینی مانند سوخو-۲۷ و میگ-۲۹ را از فاصله زیاد شناسایی کنند. در بسیاری از این درگیری‌ها، موشک‌های R-77-1 و به‌ویژه R-37M نقش اصلی را ایفا کردند. برد زیاد این موشک‌ها به خلبانان روس اجازه می‌داد پیش از ورود به نبرد نزدیک، اهداف خود را از فاصله دور مورد حمله قرار دهند. گزارش‌های منتشرشده از سوی منابع مختلف نیز نشان می‌دهد که تعدادی از جنگنده‌های اوکراینی با همین موشک‌ها سرنگون شده‌اند.

با وجود این موفقیت‌ها، سوخو-۳۵ نیز با تهدیدهای جدی روبه‌رو شد. گسترش شبکه پدافند هوایی اوکراین و ورود سامانه‌های مدرن غربی مانند IRIS-T SLM، NASAMS و سامانه پاتریوت، خطر عملیات در نزدیکی خطوط مقدم را به‌طور قابل توجهی افزایش داد. بر اساس تصاویر، اسناد و گزارش‌های مستقل، روسیه تا اواسط سال ۲۰۲۴ دست‌کم چند فروند سوخو-۳۵ را در جریان جنگ از دست داده است. بیشتر این تلفات به سامانه‌های پدافند زمین‌به‌هوا نسبت داده می‌شود، هرچند درباره جزئیات برخی از آن‌ها هنوز اختلاف نظر وجود دارد.

هیچ‌کدام از تلفات ثبت شده سوخو-۳۵ در جریان نبرد هوایی مستقیم (داگ فایت یا BVR) با جنگنده‌های دشمن نبوده است، بلکه همگی ناشی از تسلیحات پدافند زمین‌پایه بوده‌اند.

یکی از مأموریت‌های پرخطر سوخو-۳۵ در جنگ اوکراین، پشتیبانی از عملیات‌های سرکوب پدافند هوایی بود. در این مأموریت‌ها، این جنگنده با حمل موشک‌های ضد رادار Kh-31PD تلاش می‌کرد رادارهای سامانه‌های پدافندی دشمن را شناسایی و منهدم کند. برای انجام چنین عملیاتی، هواپیما باید به محدوده پوشش سامانه‌های پدافندی نزدیک می‌شد؛ موضوعی که خطر هدف قرار گرفتن آن را به شکل قابل توجهی افزایش می‌داد.

سوخو-۳۵ برای افزایش شانس بقا به سامانه جنگ الکترونیک خیبینی-ام مجهز است. این سامانه با شناسایی امواج راداری، تلاش می‌کند با ایجاد اخلال یا فریب، احتمال قفل شدن موشک‌های پدافندی را کاهش دهد. با این حال، نبردهای اوکراین نشان داد که سامانه‌های پدافندی مدرن مانند IRIS-T، NASAMS و پاتریوت همچنان تهدیدی جدی برای جنگنده‌های نسل 4++ محسوب می‌شوند. اگرچه خیبینی-ام می‌تواند احتمال اصابت را کاهش دهد، اما در برابر شبکه‌های پدافندی چندلایه و رادارهای پیشرفته، حفاظت کامل ایجاد نمی‌کند و به همین دلیل تعدادی از سوخو-۳۵ها در جریان این عملیات‌ها از دست رفته‌اند.

ابعاد ژئوپلیتیک، بازار صادرات و آینده پلتفرم فلانکر-ای

سوخو-۳۵ به عنوان پیشرفته‌ترین جنگنده عملیاتی صادراتی روسیه، نقش مهمی در صادرات تسلیحات و دیپلماسی نظامی این کشور ایفا کرده است. نخستین و بزرگ‌ترین مشتری خارجی این جنگنده، جمهوری خلق چین بود که در نوامبر ۲۰۱۵ قراردادی به ارزش تقریبی ۲ میلیارد دلار برای خرید ۲۴ فروند Su-35S با روسیه امضا کرد. روند تحویل این جنگنده‌ها از سال ۲۰۱۶ آغاز شد و تا سال ۲۰۱۸ به طور کامل به پایان رسید.این قرارداد از نظر راهبردی اهمیت زیادی برای چین داشت. در زمان امضای قرارداد، جنگنده‌های نسل جدید بومی این کشور مانند J-20 هنوز در مراحل اولیه ورود به خدمت قرار داشتند و موتورهای داخلی چین نیز به سطح عملکرد موتورهای پیشرفته روسی نرسیده بودند. خرید سوخو-۳۵ به نیروی هوایی ارتش آزادی‌بخش خلق این امکان را داد که پیش از تولید انبوه جنگنده‌های بومی، به فناوری موتور توربوفن AL-41F1S (117S) با نازل‌های تغییر بردار رانش، رادار قدرتمند Irbis-E و برخی فناوری‌های پیشرفته اویونیکی این جنگنده دسترسی پیدا کند. این تجربه علاوه بر افزایش توان عملیاتی نیروی هوایی چین، در توسعه نسل جدید جنگنده‌ها و موتورهای بومی این کشور نیز مورد توجه قرار گرفت.

با این حال، مسیر صادراتی سوخو-۳۵ برای سایر مشتریان با چالش‌های ژئوپلیتیک شدیدی مواجه شد:

• اندونزی: در سال ۲۰۱۸ تفاهم‌نامه‌ای برای خرید ۱۱ فروند سوخو-۳۵ به ارزش ۱.۱۴ میلیارد دلار امضا کرد، اما در سال ۲۰۲۱ تحت فشارهای دیپلماتیک شدید و تهدید به تحریم‌های واشنگتن، به طور رسمی از این قرارداد عقب‌نشینی و جنگنده‌های داسو رافال فرانسوی و اف-۱۵اکس آمریکایی را جایگزین کرد.

• مصر: در سال ۲۰۱۸ قراردادی برای خرید ۲۴ تا ۲۶ فروند سوخو-۳۵ به ارزش ۲ میلیارد دلار امضا کرد و حتی شرکت سوخو حدود ۱۵ تا ۱۷ فروند از این جنگنده‌ها را با استتار نیروی هوایی مصر تولید کرد، اما قاهره نیز به دلیل هشدارهای مداوم ایالات متحده مبنی بر فعال‌سازی تحریم‌های کاتسا (CAATSA)، از تحویل گرفتن آن‌ها خودداری کرد.

تحریم‌های گسترده‌ای که پس از سال ۲۰۲۲ علیه روسیه اعمال شد، روند تولید جنگنده سوخو-۳۵ را نیز تحت تأثیر قرار داد. اگرچه روسیه بخش زیادی از این جنگنده را در داخل کشور تولید می‌کند، اما برخی از سامانه‌های الکترونیکی، تراشه‌ها و قطعات مورد استفاده در آویونیک آن پیش‌تر با استفاده از قطعات خارجی یا از طریق زنجیره‌های تأمین بین‌المللی تهیه می‌شدند. محدود شدن دسترسی به این قطعات، روند تولید و پشتیبانی فنی را با مشکلاتی روبه‌رو کرد.

در نتیجه این محدودیت‌ها، صنایع هوایی روسیه ناچار شد بخشی از سامانه‌های الکترونیکی را با قطعات ساخت داخل یا نمونه‌های جایگزین بازطراحی کند. این موضوع باعث افزایش زمان تولید برخی هواپیماها و ایجاد نوسان در روند تحویل آن‌ها شد. همچنین بسیاری از تحلیلگران معتقدند تحریم‌ها رقابت سوخو-۳۵ در بازار صادرات را نیز دشوارتر کرده است، زیرا تأمین قطعات، تعمیرات و پشتیبانی فنی برای مشتریان خارجی نسبت به گذشته پیچیده‌تر شده است. البته روسیه در سال‌های اخیر تلاش کرده با توسعه زنجیره تأمین داخلی و استفاده از قطعات بومی، وابستگی خود به فناوری‌های خارجی را کاهش دهد.