موشک هوا به هوای AIM-54 فینیکس؛ طراحی، توسعه و ارزیابی عملیاتی

AIM-54 فینیکس یک موشک هوا به هوای دوربرد با هدایت راداری است که توسط شرکت هیوز برای نیروی دریایی ایالات متحده آمریکا توسعه یافت. این موشک از دهه ۱۹۷۰ همراه با جنگنده اف-۱۴ تامکت وارد خدمت شد و برای رهگیری اهداف هوایی در فواصل دور، از جمله بمب‌افکن‌ها، هواپیماهای شناسایی، جنگنده‌ها و موشک‌های کروز طراحی شده بود. فینیکس بخشی از سامانه رهگیری اف-۱۴ به شمار می‌رفت و در کنار رادار AN/AWG-9 امکان کشف، رهگیری و درگیری هم‌زمان با چند هدف را فراهم می‌کرد. موشک فینیکس در طول خدمت خود تنها بر روی f14 به صورت عملاتی استفاده شد و در جنگ 8 ساله توانست نقش مهمی در دفاع هوایی به خصوص در مقابل میگ 25 های عراقی که تقریبا هیچ سامانه ی دیگری در ایران توانایی رهیگری این هواپیمای بلند پرواز را نداشت  ایفا کند

 تاریخچه

در اواخر دهه ۱۹۵۰ و اوایل دهه ۱۹۶۰ میلادی، ناوگروه‌های نیروی دریایی ایالات متحده با خطر بزرگی روبه‌رو بودند. این خطر از سوی بمب‌افکن‌های استراتژیک و موشک‌های کروز ضدکشتی شوروی ایجاد شده بود. برای مقابله با این تهدید، آمریکایی‌ها ابتدا پروژه جنگنده ناونشین داگلاس F6D میسیلیر را همراه با موشک پدافندی دوربرد AAM-N-10 ایگل تعریف کردند.

پروژه لغوشده ایگل و هواپیمای F-111B

طراحان هواپیمای میسیلیر فکر می‌کردند این جنگنده نیازی به سرعت بالا یا توانایی نبرد هوایی نزدیک ندارد و فقط باید مانند یک سکوی پرواز برای کشف و شلیک به هدف‌های دور عمل کند. موشک ایگل نیز بردی در حدود ۲۰۰ کیلومتر داشت و از یک رادار پیشرفته پالس-دوپلر برای هدایت استفاده می‌کرد. با این حال، وزارت دفاع آمریکا در سال ۱۹۶۱ این پروژه را به دلیل سرعت پایین، انعطاف‌ناپذیری تاکتیکی و هزینه‌های زیاد لغو کرد.

استراتژی مقابله با حملات موشکی انبوه شوروی

 در زمان جنگ سرد، ارتش شوروی قصد داشت با شلیک همزمان و انبوه موشک‌های کروز ضدکشتی پرسرعت مانند Kh-22 و KSR-5 از بمب‌افکن‌های استراتژیک توپلوف-۱۶، توپلوف-۲۲ و بعدها توپلوف-22M، به ناوگروه‌های آمریکایی حمله کند. محاسبات نشان می‌داد که اگر این بمب‌افکن‌ها به فاصله ۲۰۰ تا ۴۰۰ کیلومتری ناوها می‌رسیدند و موشک‌های خود را شلیک می‌کردند، سامانه‌های پدافندی لایه‌های داخلی ناوها توانایی رهگیری این حجم از موشک را نداشتند.

بنابراین، وظیفه اصلی جنگنده اف-۱۴ و موشک فینیکس، مقابله با بمب‌افکن‌های شوروی پیش از رسیدن آن‌ها به محدوده شلیک موشک بود. برای این منظور، این سامانه از رادار قدرتمند و موشکی با برد زیاد استفاده می‌کرد. رادار پالس-دوپلر AN/AWG-9 می‌توانست ۲۴ هدف هوایی را هم‌زمان دنبال کند و از میان آن‌ها، با 6 هدف درگیر شود (قفل راداری کند)

موشک فینیکس پس از شلیک ابتدا به ارتفاع بیش از ۲۴,۰۰۰ متر صعود می‌کرد. در این ارتفاع، به دلیل رقیق‌تر بودن هوا، مقاومت کمتری در برابر حرکت موشک وجود داشت و فینیکس می‌توانست انرژی خود را بهتر حفظ کند. موشک سپس در مرحله پایانی به سمت هدف شیرجه می‌رفت و می‌توانست به سرعتی در حدود ۴ تا ۵ ماخ برسد. برد مدل‌های اولیه فینیکس بیش از ۱۶۰ کیلومتر بود و در مدل‌های بعدی این مقدار به بیش از ۱۹۰ کیلومتر افزایش یافت.

مشخصات موشک فینیکس

موشک AIM-54 فینیکس از نظر ابعاد و وزن، یکی از بزرگ‌ترین و سنگین‌ترین موشک‌های هوا‌به‌هوای جهان است. دلیل طراحی این بدنه بزرگ، جا دادن مقدار زیادی سوخت جامد برای رسیدن به بردهای بالای ۱۶۰ کیلومتر و همچنین نصب تجهیزات الکترونیکی و راداری لامپ موج جاری بود که در آن زمان هنوز کوچک‌سازی نشده بودند.

• طول کل: 4,01 متر

• قطر بدنه: ۳۸۰ میلی‌متر

• فاصله دو سر بالک‌ها: ۹۱۰ میلی‌متر

• وزن کل: حدود ۴۴۳ کیلوگرم در مدل AIM-54A و نزدیک به ۴۶۳ کیلوگرم در مدل پیشرفته‌تر AIM-54C

• وزن کلاهک جنگی: ۶۰ کیلوگرم از نوع انفجاری ترکش‌شونده حلقوی همراه با فیوزهای مجاورتی راداری و مادون قرمز

• پیشران: تک‌مرحله‌ای با موتور سوخت جامد راکت‌داین فلکساداین یا آئروجت Mk 47

بدنه موشک دارای چهار باله ثابت در بخش میانی و چهار سطح کنترل متحرک در قسمت انتهایی بود. Phoenix با طول حدود ۴.۰۱ متر و وزن نزدیک به ۴۶۳ کیلوگرم، یکی از بزرگ‌ترین موشک‌های هوا‌به‌هوای عملیاتی دوران خود بود. قطر بدنه آن حدود ۳۸۱ میلی‌متر بود و همین ابعاد، بر نحوه نصب و حمل آن روی F-14 تأثیر مستقیم داشت.اف 14 حد اکثر قابلیت حمل 6 فروند موشک فینیکس را داشت اما در عمل تقریبا هیچوقت از این ترکیب استفاده نمیشد (به دلیل پسا شدید و محدودیت وزنی برای فرود روی ناو ) بلکه معمولا از 4 فروند فینیکس , 2 فروند ساید وایندر و 2 فروند اسپارو روی اف 14  استفاده میشد

سیستم هدایت سه‌مرحله‌ای

مهم‌ترین نوآوری در ساخت موشک AIM-54، طراحی سیستم ناوبری آن بود که فرآیند هدایت را به سه مرحله جداگانه تقسیم می‌کرد. این نخستین بار در تاریخ صنایع هوایی بود که یک موشک هوا‌به‌هوا برای مرحله پایانی پرواز خود از یک حسگر راداری مستقل داخلی بهره می‌برد

• مرحله پرتاب و هدایت اولیه (اینرسی): پس از شلیک، موشک بر اساس اطلاعات مربوط به موقعیت و حرکت هدف که از سامانه کنترل تسلیحات F-14 دریافت کرده بود، توسط خلبان خودکار (aouto pilot )به سمت نقطه رهگیری حرکت می‌کرد. در شلیک‌های دوربرد، این فرآیند با استفاده از Track While Scan یا TWS انجام می‌شد و AWG-9 می‌توانست اطلاعات به‌روزشده را در طول پرواز به موشک منتقل کند. Phoenix در این مرحله هنوز از رادار فعال داخلی خود برای جست‌وجوی مستقل هدف استفاده نمی‌کرد.

• مرحله هدایت میانی (نیمه‌فعال): از آنجا که هواپیمای دشمن در طول پرواز موشک تغییر مسیر می‌داد، رادار اف-۱۴ اطلاعات جدید موقعیت هدف را از طریق یک لینک داده یک‌طرفه به فینیکس می‌فرستاد. موشک با دریافت این فرامین، آنتن‌های گیرنده رادار نیمه‌فعال خود را با امواجی که رادار پالس-دوپلر جنگنده به هدف می‌تاباند و منعکس می‌شد، هم‌راستا می‌کرد.

• مرحله پایانی (هدایت راداری فعال):در بخش پایانی درگیری، جستجوگر راداری داخلی Phoenix فعال می‌شد و موشک می‌توانست هدف را به‌صورت مستقل دنبال کند. در این مرحله، دیگر لازم نبود F-14 مانند یک موشک صرفاً نیمه‌فعال،  تا لحظه برخورد رو هدف قفل راداری کند  .

تاریخچه خرید موشک فینیکس در ایران

تمایل نیروی هوایی شاهنشاهی ایران به دستیابی به یک جنگنده رهگیر دوربرد، در اوایل دهه ۱۹۷۰ و هم‌زمان با افزایش نگرانی تهران از پروازهای شناسایی MiG-25 شوروی شکل گرفت. میگ-۲۵ با سرعت بسیار بالا و توانایی پرواز در ارتفاع زیاد، برای جنگنده‌های موجود ایران از جمله F-4 Phantom II و F-5 هدف دشواری محسوب می‌شد. به همین دلیل، ایران به دنبال سامانه‌ای بود که بتواند هواپیماهای شوروی را پیش از نزدیک شدن به اهداف خود شناسایی و در فاصله‌ای بسیار زیاد رهگیری کند. اسناد آمریکایی نیز نشان می‌دهند که شاه در سال ۱۹۷۲ به دنبال جنگنده‌ای در سطح F-14 یا F-15 برای مقابله با تهدیدات هوایی شوروی بود و حتی پیش از سفر نیکسون، موضوع خرید این هواپیماها در مذاکرات آمریکا و ایران مطرح شده بودنقطه عطف این روند در ۳۰ و ۳۱ مه ۱۹۷۲ (۹ و ۱۰ خرداد ۱۳۵۱) و در جریان سفر ریچارد نیکسون، رئیس‌جمهور آمریکا، به تهران رقم خورد. نیکسون و هنری کیسینجر در مذاکرات خود با محمدرضا شاه پهلوی موافقت کردند که آمریکا در اصل آماده فروش F-14 و F-15 به ایران باشد؛ مشروط بر اینکه کارایی عملیاتی این سامانه‌ها برای فروش تأیید شود. اسناد رسمی وزارت خارجه آمریکا نشان می‌دهند که این تصمیم بخشی از تغییر گسترده‌تر سیاست واشنگتن در قبال فروش تسلیحات پیشرفته به ایران بود. تصمیم نهایی ایران پس از بررسی و مقایسه F-14 و F-15 شکل گرفت و نخستین سفارش رسمی F-14 در ژانویه ۱۹۷۴ برای ۳۰ فروند ثبت شد.

انتخاب میان اف-۱۵ و اف-۱۴

در مرداد ۱۳۵۲ (اوت ۱۹۷۳)، یک نمایش پروازی در پایگاه هوایی اندروز آمریکا برای شاه ایران ترتیب داده شد تا از میان دو جنگنده جدید اف-۱۵ ایگل و اف-۱۴ تامکت یکی را انتخاب کند.شاه به دلیل استراتژی دفاعی ایران ، ترکیب رادار AWG-9 و موشک دوربرد فینیکس را در جنگنده اف-۱۴ پسندید . هواپیمای اف-۱۵ در آن زمان موشک دوربرد فعال نداشت و به موشک‌های نیمه‌فعال اسپارو متکی بود، در حالی که فینیکس می‌توانست اهداف را در فواصل بیش از ۱۶۰ کیلومتری نابود کند.

جزئیات قرارداد و روند تحویل

قرارداد رسمی خرید در اواخر سال ۱۳۵۲ (اوایل ۱۹۷۴ میلادی) در دو مرحله به امضا رسید:

مرحله اول :  سفارش خرید ۳۰ فروند اف-۱۴ به همراه ۴۲۴ فروند موشک فینیکس.

مرحله دوم :  سفارش ۵۰ فروند اف-۱۴ و 290 فروند موشک فینیکیس که قرارداد 290 فروند به طور کلی بعد از انقلاب لغو شد و از قراردار قبلی 284 فروند فینیکس  تحویل ایران داده شده . از تامکت ها هم مجموعا 79 فروند تحویل ایران داده شد و 1 فروند دیگر به دلیل لغو قرارداد نظامی به خود نیرو دریایی امریکایی تحویل داده شد

 در تابستان ۱۹۷۴، زمانی که Grumman برای تأمین سرمایه مورد نیاز ادامه تولید F-14 با مشکل جدی مواجه شده بود، دولت ایران با ارائه یک وام به شرکت وارد عمل شد. مجله TIME در اوت ۱۹۷۴ گزارش کرد که دولت شاهنشاهی ایران برای کمک به Grumman و ادامه تولید F-14، وامی با مبلغ اعلام‌نشده پیشنهاد کرده بود. اسناد دیگر نیز نشان می‌دهند که بانک ملی ایران در همین دوره وامی ۷۵ میلیون دلاری به Grumman ارائه کرد که به تأمین مالی ادامه برنامه کمک کرد.

تحویل موشک‌های فینیکس به ایران از سال ۱۳۵۴ آغاز شد و تا زمان وقوع انقلاب ادامه داشت. از مجموع ۴۲۴ فروند موشک سفارش‌داده‌شده، تعداد ۲۸۴ فروند وارد کشور شده و در پایگاه هشتم شکاری اصفهان ذخیره شده بودند. با وقوع انقلاب، تحویل ۱۴۰ فروند موشک باقی‌مانده از سوی آمریکا لغو شد.

کارنامه رزمی در جنگ ایران و عراق

استفاده از موشک فینیکس در نیروی هوایی ایران، تنها تجربه واقعی کاربری این سامانه تسلیحاتی در یک جنگ کلاسیک و تمام‌عیار در سطح جهان است. نخستین پیروزی ثبت‌شده موشک AIM-54 Phoenix در خدمت ایران در ۱۳ سپتامبر ۱۹۸۰ رقم خورد. در این درگیری، سرگرد محمدرضا عطایی، خلبان یک فروند F-14A نیروی هوایی ایران، یک جنگنده عراقی را با استفاده از موشک Phoenix سرنگون کرد. این رویداد چند روز پیش از آغاز رسمی جنگ ایران و عراق رخ داد و نخستین استفاده رزمی موفق از AIM-54 را رقم زد.

رهگیری و انهدام هواپیماهای فوق‌سریع میگ-۲۵

بزرگ‌ترین  مشکل پدافند هوایی ایران در طول جنگ، پروازهای شناسایی و بمباران هواپیماهای فوق‌سریع و بلندپرواز میگ-۲۵ عراقی بود. این هواپیما به دلیل پرواز در ارتفاع بالای ۲۲,۰۰۰ متر و سرعت نزدیک به ۳ ماخ، از گزند موشک‌های زمین‌به‌هوای میان‌برد و جنگنده‌های اف-۴ و اف-۵ در امان بود.

موشک فینیکس تنها سلاح ایران بود که به دلیل مسیر پروازی و موتور قدرتمند خود می‌توانست به ارتفاع و سرعت میگ-۲۵ برسد. تامکت‌های ایرانی پیش از رسیدن میگ-۲۵ به موقعیت بمباران یا عکس برداری (پرواز شناسایی )،رادار خود را روی میگ 25 قفل میکردند و در صورت منصرف نشدن خلبان از انجام عملیات خود موشک فینیکس را شلیک می‌کردند. موشک با صعود به ارتفاع ۲۴,۰۰۰ متری و شیرجه روی هدف با سرعت بیش از ۴ ماخ، فرصت مانور را از میگ-۲۵ می‌گرفت. چندین مورد شکار موفق میگ-۲۵ توسط فینیکس،ثبت شده

یکی از نخستین درگیری‌های مهم میان F-14 و میگ-۲۵ در ۱۵ مه ۱۹۸۱ رخ داد. در این درگیری، یک تامکت ایرانی یک فروند AIM-54A Phoenix را به سمت میگ-۲۵ شلیک کرد. موشک موفق به انهدام هواپیما نشد، اما به آن آسیب وارد کرد و خلبان میگ-۲۵ با سرعت بسیار بالا به سمت پایگاه خود عقب‌نشینی کرد.

در ادامه جنگ، خدمه F-14 با استفاده از اطلاعات رادارهای زمینی و توانایی رادار AN/AWG-9 تلاش کردند زمان واکنش کوتاه خود در برابر میگ-۲۵ را جبران کنند. در یکی از مشهورترین درگیری‌ها در دسامبر ۱۹۸۲، یک تامکت ایرانی موفق شد یک میگ-۲۵ عراقی را با موشک فینیکس  سرنگون کند؛ این درگیری به‌عنوان یکی از نخستین شکارهای میگ-۲۵ توسط F-14 شناخته می‌شود.

انهدام همزمان چند فروند هواپیما با یک موشک

یکی از کم‌نظیرترین حوادث ثبت‌شده در کارنامه رزمی فینیکس  در ۷ ژانویه ۱۹۸۱ بر فراز منطقه جزیره خارک رخ داد. در جریان این درگیری، یک فروند F-14A ایرانی با هدایت اسدالله عادلی و با حضور محمد مسبوق به‌عنوان افسر رهگیر راداری، یک فروند AIM-54A را به سوی گروهی از جنگنده‌های عراقی شلیک کرد که با فاصله کمی از یکدیگر در حال پرواز بودند. موشک به یکی از هواپیماها اصابت کرد و انفجار آن، همراه با ترکش‌ها و آسیب واردشده به هواپیماهای مجاور، باعث سقوط دو جنگنده دیگر نیز شد. در نتیجه، سه فروند هواپیمای عراقی با یک فروند Phoenix از بین رفتند؛ رویدادی که از آن به‌عنوان یکی از نادرترین موارد ثبت‌شده در تاریخ نبرد هوا‌به‌هوا یاد می‌شود.

فینیکس در نیرو دریایی امریکا

با وجود آنکه  Phoenix از سال ۱۹۷۴ به سلاح اصلی دوربرد F-14 Tomcat در نیروی دریایی آمریکا تبدیل شد، این موشک در عملیات‌های رزمی آمریکا فرصت بسیار محدودی برای استفاده واقعی پیدا کرد. در جریان درگیری‌های آمریکا با لیبی در ۱۹۸۱ و ۱۹۸۹، F-14های نیروی دریایی آمریکا چندین بار با جنگنده‌های لیبیایی روبه‌رو شدند، اما در نبرد معروف ۴ ژانویه ۱۹۸۹ که دو فروند F-14 دو فروند MiG-23 لیبیایی را سرنگون کردند، از موشک‌های فینیکس  استفاده نشد. دو جنگنده لیبیایی با موشک‌های کوتاه‌برد ساید وایندر سرنگون شدند.

در جنگ خلیج فارس در سال ۱۹۹۱ نیز F-14های نیروی دریایی آمریکا به موشک Phoenix مجهز بودند، اما این سلاح عملاً اجازه استفاده رزمی پیدا نکرد. ژنرال چارلز هورنر، فرمانده نیروهای هوایی ائتلاف، استفاده از AIM-54 را به دلیل نگرانی درباره شناسایی اشتباه هواپیماهای خودی محدود کرده بود. در مأموریت‌های نبرد هوایی بر فراز خاک عراق، F-15های نیروی هوایی آمریکا عمدتاً مسئولیت گشت هوایی رزمی را بر عهده داشتند و محدودیت‌های مربوط به سامانه شناسایی دوست از دشمن (IFF) نیز امکان استفاده از موشک‌های دوربرد F-14 را محدود کرد

نخستین شلیک رزمی واقعی Phoenix توسط نیروی دریایی آمریکا سرانجام در ۵ ژانویه ۱۹۹۹، در جریان عملیات گشت هوایی بر فراز منطقه پرواز ممنوع عراق، انجام شد. دو فروند F-14D متعلق به اسکادران VF-213 به دو فروند MiG-25 عراقی که در جنوب منطقه پرواز ممنوع شناسایی شده بودند، دو فروند AIM-54 شلیک کردند. جنگنده‌های عراقی مسیر خود را تغییر داده و به سمت شمال عقب‌نشینی کردند و هر دو Phoenix پیش از رسیدن به هدف از بین رفتند؛ بنابراین هیچ‌کدام به هدف اصابت نکردند. این دو شلیک به‌عنوان نخستین استفاده رزمی AIM-54 توسط نیروی دریایی آمریکا شناخته می‌شود.